Dla wielu rodziców i opiekunów pierwsze zetknięcie z orzeczeniem o niepełnosprawności bywa trudne i stresujące. Dokument zawiera liczne oznaczenia, punkty oraz symbole, które często wyglądają jak niezrozumiałe urzędowe kody.
Jednym z elementów, które wzbudzają najwięcej pytań, są właśnie symbole przyczyn niepełnosprawności. Oznaczenia takie jak:
- 12-C,
- 05-R,
- 10-N,
- czy 02-P,
dla osoby spoza systemu zwykle niewiele mówią. Tymczasem mają one bardzo konkretne znaczenie i są istotnym elementem całego orzeczenia.
W praktyce symbole:
- wskazują główną przyczynę niepełnosprawności,
- porządkują dokumentację medyczną,
- wpływają na sposób oceny funkcjonowania,
- pomagają określić potrzeby rehabilitacyjne i społeczne,
- a czasem mają znaczenie również w postępowaniach odwoławczych.
Jednocześnie wokół symboli narosło wiele mitów i nieporozumień. Rodzice często słyszą:
- ten symbol daje świadczenia,
- ten symbol jest lepszy,
- z takim symbolem łatwiej dostać punkt 7,
- albo komisja wpisała zły kod.
Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona.
Czym są symbole przyczyn niepełnosprawności?
Symbole przyczyn niepełnosprawności to oznaczenia literowo-cyfrowe wpisywane przez komisję orzekającą do treści orzeczenia.
Ich celem jest określenie:
- rodzaju schorzenia,
- dominującej przyczyny niepełnosprawności,
- oraz grupy zaburzeń wpływających na funkcjonowanie dziecka lub osoby dorosłej.
Każdy symbol odpowiada określonej grupie schorzeń.
Przykładowo:
- 12-C oznacza całościowe zaburzenia rozwojowe,
- 05-R odnosi się do narządu ruchu,
- 10-N obejmuje choroby neurologiczne,
- a 02-P dotyczy chorób psychicznych.
Warto podkreślić, że symbole nie są diagnozą samą w sobie. Komisja nie tworzy nowego rozpoznania medycznego, lecz przyporządkowuje istniejące schorzenia do określonej kategorii przewidzianej w przepisach.
Dlaczego symbole są potrzebne?
Dla rodziców symbole często wyglądają jak zbędna formalność. W rzeczywistości pełnią kilka ważnych funkcji.
Funkcja organizacyjna
System orzeczniczy musi w pewien sposób klasyfikować różne rodzaje niepełnosprawności. Symbole pozwalają uporządkować dokumentację i określić, z jaką grupą schorzeń mamy do czynienia.
Funkcja medyczna
Symbol wskazuje, która grupa zaburzeń jest dominująca z punktu widzenia funkcjonowania.
To ważne, ponieważ:
- autyzm wpływa na funkcjonowanie inaczej niż choroba neurologiczna,
- schorzenia ruchowe powodują inne ograniczenia niż choroby psychiczne,
- a epilepsja wymaga innej oceny niż zaburzenia słuchu.
Funkcja praktyczna
W praktyce symbol pomaga:
- lekarzom,
- urzędom,
- szkołom,
- ośrodkom pomocy społecznej,
- oraz instytucjom rehabilitacyjnym
zrozumieć główny charakter problemów zdrowotnych danej osoby.
Gdzie znajduje się symbol w orzeczeniu?
Symbol przyczyny niepełnosprawności znajduje się bezpośrednio w treści orzeczenia.
Może być wpisany:
- jeden symbol,
- albo kilka symboli jednocześnie.
Dla wielu rodziców zaskoczeniem jest to, że mimo wielu diagnoz komisja wpisuje wyłącznie jeden kod.
W praktyce dzieje się tak bardzo często. Komisja zwykle wybiera schorzenie uznane za dominujące, czyli takie, które według niej najbardziej wpływa na codzienne funkcjonowanie dziecka lub osoby dorosłej.
Czy można mieć kilka symboli jednocześnie?
Tak.
Jeżeli istnieje kilka schorzeń mających istotny wpływ na funkcjonowanie, komisja może wpisać więcej niż jeden symbol.
Przykładowo:
- dziecko z autyzmem i epilepsją może otrzymać symbole 12-C oraz 06-E,
- osoba z MPD może mieć jednocześnie 10-N i 05-R,
- dziecko z wadą genetyczną może otrzymać kilka kodów odpowiadających różnym zaburzeniom.
W praktyce jednak komisje bardzo często ograniczają się do jednego symbolu dominującego.
Powoduje to wiele sporów i frustracji rodziców, którzy mają poczucie, że część problemów dziecka została pominięta.
Czy symbol wpływa na wysokość świadczeń?
To jeden z największych mitów w systemie orzeczniczym. Co do zasady: sam symbol nie daje automatycznie prawa do konkretnego świadczenia.
Nie istnieje przepis mówiący:
- 12-C daje świadczenie pielęgnacyjne,
- albo 05-R gwarantuje kartę parkingową.
W praktyce najważniejsze znaczenie mają:
- wskazania zawarte w orzeczeniu,
- poziom samodzielności,
- konieczność opieki,
- rzeczywiste funkcjonowanie dziecka,
- oraz potrzeba wsparcia.
Dlaczego więc symbole są tak ważne?
Choć symbol sam w sobie nie przyznaje świadczeń, bardzo często wpływa na sposób myślenia komisji.
Przykładowo:
- przy 12-C komisje częściej analizują komunikację społeczną i potrzebę stałego wsparcia,
- przy 05-R większy nacisk kładzie się na mobilność,
- przy 10-N oceniana jest samodzielność i bezpieczeństwo funkcjonowania,
- przy 02-P większe znaczenie może mieć funkcjonowanie społeczne i psychiczne.
W praktyce więc symbol może pośrednio wpływać na:
- ocenę samodzielności,
- przyznanie punktu 7,
- punktu 8,
- lub prawa do karty parkingowej.
Najczęściej spotykane symbole przyczyn niepełnosprawności
01-U – upośledzenie umysłowe
Symbol dotyczy niepełnosprawności intelektualnej.
Może obejmować:
- lekką,
- umiarkowaną,
- znaczną,
- lub głęboką niepełnosprawność intelektualną.
Komisja bierze pod uwagę:
- poziom rozwoju poznawczego,
- samodzielność,
- możliwość uczenia się,
- funkcjonowanie społeczne,
- potrzebę wsparcia opiekuna.
W praktyce symbol ten często współwystępuje z innymi zaburzeniami.
02-P – choroby psychiczne
To jeden z najbardziej stygmatyzowanych symboli.
Obejmuje m.in.:
- schizofrenię,
- chorobę afektywną dwubiegunową,
- ciężkie zaburzenia depresyjne,
- zaburzenia lękowe,
- inne poważne zaburzenia psychiczne.
W praktyce rodzice i opiekunowie często obawiają się tego oznaczenia, mimo że jego obecność nie oznacza automatycznie żadnych ograniczeń prawnych.
03-L – zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu
Obejmuje:
- głuchotę,
- niedosłuch,
- ciężkie zaburzenia komunikacji,
- problemy językowe,
- zaburzenia mowy wpływające na funkcjonowanie społeczne i edukacyjne.
W przypadku dzieci komisja analizuje szczególnie wpływ zaburzeń na rozwój komunikacji i naukę.
04-O – choroby narządu wzroku
Dotyczy:
- znacznych wad wzroku,
- niedowidzenia,
- ślepoty,
- chorób ograniczających samodzielność.
W praktyce komisja nie analizuje wyłącznie wyniku badania okulistycznego, ale również wpływ zaburzeń na codzienne funkcjonowanie.
05-R – upośledzenie narządu ruchu
Jeden z najczęstszych symboli.
Obejmuje:
- schorzenia ortopedyczne,
- deformacje kończyn,
- problemy lokomocyjne,
- skutki urazów,
- choroby wpływające na możliwość poruszania się.
To właśnie przy tym symbolu bardzo często pojawia się kwestia:
- karty parkingowej,
- ograniczeń ruchowych,
- rehabilitacji,
- sprzętu ortopedycznego.
06-E – epilepsja
Dotyczy padaczki oraz zaburzeń napadowych.
Komisja analizuje:
- częstotliwość napadów,
- ich przebieg,
- bezpieczeństwo funkcjonowania,
- wpływ na codzienne życie.
W praktyce nawet rzadsze napady mogą znacząco wpływać na ocenę samodzielności.
07-S – choroby układu oddechowego i krążenia
Obejmuje:
- ciężkie choroby serca,
- niewydolność oddechową,
- przewlekłe choroby płuc,
- schorzenia wpływające na wydolność organizmu.
08-T – choroby układu pokarmowego
Dotyczy m.in.:
- ciężkich chorób jelit,
- zaburzeń metabolicznych,
- konieczności specjalistycznego żywienia,
- przewlekłych schorzeń wymagających intensywnego leczenia.
09-M – choroby układu moczowo-płciowego
Obejmuje schorzenia przewlekłe wpływające na codzienne funkcjonowanie i wymagające stałego leczenia lub opieki.
10-N – choroby neurologiczne
Bardzo szeroka grupa.
Może obejmować:
- MPD,
- uszkodzenia mózgu,
- choroby neurodegeneracyjne,
- zaburzenia układu nerwowego,
- schorzenia wpływające na ruch, mowę i samodzielność.
To jeden z symboli najczęściej współwystępujących z innymi oznaczeniami.
11-I – inne schorzenia
To symbol stosowany wtedy, gdy schorzenie nie mieści się w pozostałych grupach.
12-C – całościowe zaburzenia rozwojowe
Jeden z najczęściej spotykanych symboli u dzieci.
Obejmuje:
- spektrum autyzmu,
- autyzm dziecięcy,
- zespół Aspergera,
- inne całościowe zaburzenia rozwoju.
W praktyce symbol ten ma ogromne znaczenie przy ocenie:
- komunikacji społecznej,
- potrzeby terapii,
- funkcjonowania emocjonalnego,
- samodzielności,
- oraz konieczności wsparcia opiekuna.
Czy można odwołać się od symbolu?
Tak.
Jeżeli rodzic uważa, że:
- komisja pominęła istotne schorzenie,
- błędnie zakwalifikowała problem zdrowotny,
- albo nie uwzględniła dominującej diagnozy,
możliwe jest zakwestionowanie treści orzeczenia.
W praktyce jednak dużo większe znaczenie niż sam symbol mają:
- wskazania dotyczące opieki,
- punkt 7,
- punkt 8,
- poziom samodzielności,
- oraz rzeczywiste funkcjonowanie dziecka.
Najczęstsze błędy i nieporozumienia dotyczące symboli
Ten symbol daje świadczenie
Nieprawda.
Świadczenia zależą przede wszystkim od:
- wskazań,
- poziomu niesamodzielności,
- konieczności opieki,
- oraz spełnienia warunków ustawowych.
Inne dziecko z tym samym symbolem dostało więcej
To bardzo częsta sytuacja.
Dwoje dzieci z symbolem 12-C może mieć:
- zupełnie inny poziom funkcjonowania,
- inne potrzeby,
- inne wskazania,
- i w efekcie inne uprawnienia.
Komisja wpisała tylko jeden symbol mimo wielu chorób
To również częsta praktyka. Komisja zwykle wybiera schorzenie dominujące, choć przepisy dopuszczają wpisanie kilku symboli jednocześnie.
Symbole przyczyn niepełnosprawności są ważnym elementem orzeczenia, ale nie należy analizować ich w oderwaniu od całej treści dokumentu.
Ich rolą jest:
- określenie dominującego rodzaju schorzenia,
- uporządkowanie oceny medycznej,
- oraz pomoc w ocenie funkcjonowania osoby z niepełnosprawnością.
Największe znaczenie praktyczne mają jednak:
- wskazania komisji,
- poziom samodzielności,
- potrzeba opieki,
- oraz rzeczywisty wpływ schorzenia na codzienne życie.
Dlatego analizując orzeczenie, warto patrzeć szerzej niż tylko na sam symbol. To całość dokumentu decyduje o realnym zakresie praw, świadczeń i wsparcia.