W potocznym języku często mówi się o urlopie po urodzeniu dziecka, jednak w rzeczywistości nie jest to jedno uprawnienie. Polskie prawo przewiduje kilka różnych urlopów, które mają wspierać rodziców na różnych etapach opieki nad dzieckiem. Najważniejsze z nich to urlop macierzyński, uzupełniający urlop macierzyński, urlop rodzicielski oraz urlop wychowawczy. Każdy z nich pełni nieco inną funkcję i obowiązują w ich przypadku odmienne zasady.
Warto również pamiętać, że urlop i zasiłek macierzyński to dwa różne pojęcia. Urlop oznacza prawo do zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy i wynika z przepisów Kodeksu pracy. Zasiłek macierzyński jest natomiast świadczeniem pieniężnym wypłacanym z systemu ubezpieczeń społecznych. W praktyce często występują razem, ale mają odrębne podstawy prawne.
Urlop macierzyński
Urlop macierzyński to podstawowe uprawnienie przysługujące pracownicy po urodzeniu dziecka. Jego celem jest umożliwienie matce regeneracji po porodzie oraz zapewnienie czasu na opiekę nad noworodkiem. Przepisy przewidują, że część tego urlopu po porodzie ma charakter obowiązkowy.
Długość urlopu zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie. W przypadku urodzenia jednego dziecka urlop wynosi 20 tygodni, natomiast przy porodzie mnogim jest odpowiednio dłuższy i może wynosić od 31 do 37 tygodni. Pracownica może rozpocząć urlop jeszcze przed porodem – maksymalnie sześć tygodni przed przewidywaną datą rozwiązania.
Po porodzie matka powinna wykorzystać co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego. Dopiero po tym czasie może zrezygnować z pozostałej części urlopu i wrócić do pracy, pod warunkiem że dalszą część urlopu przejmie ojciec wychowujący dziecko lub – w określonych sytuacjach – inny członek najbliższej rodziny.
Przepisy przewidują również rozwiązania dla szczególnych sytuacji. Jeżeli dziecko wymaga dłuższej hospitalizacji, możliwe jest przerwanie urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu jego części i wykorzystanie pozostałego okresu po zakończeniu pobytu dziecka w szpitalu. W przypadku zgonu dziecka matce przysługuje minimalny okres urlopu, który pozwala na regenerację po porodzie. Regulacje przewidują także odmienne zasady w sytuacji porzucenia dziecka lub umieszczenia go w pieczy zastępczej.
W okresie ciąży oraz podczas urlopu macierzyńskiego pracownica korzysta ze szczególnej ochrony zatrudnienia. Co do zasady pracodawca nie może w tym czasie wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę. Po zakończeniu urlopu pracownik powinien zostać dopuszczony do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeśli nie jest to możliwe – na stanowisku równorzędnym, z wynagrodzeniem nie niższym niż to, które otrzymywałby, gdyby z urlopu nie korzystał.
Uzupełniający urlop macierzyński
Uzupełniający urlop macierzyński jest stosunkowo nową instytucją prawa pracy. Wprowadzono go po to, aby wzmocnić ochronę rodziców dzieci wymagających hospitalizacji po porodzie, w szczególności wcześniaków. Urlop ten ma charakter dodatkowy i jest udzielany bezpośrednio po zakończeniu urlopu macierzyńskiego.
Prawo do uzupełniającego urlopu macierzyńskiego zależy przede wszystkim od czasu hospitalizacji dziecka oraz od okoliczności jego urodzenia, takich jak tydzień ciąży czy masa urodzeniowa. W praktyce przyjmuje się zasadę, że za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu przysługuje jeden tydzień dodatkowego urlopu, w granicach określonych w przepisach.
Aby skorzystać z tego uprawnienia, pracownik powinien złożyć wniosek do pracodawcy najpóźniej 21 dni przed zakończeniem urlopu macierzyńskiego. Do wniosku należy dołączyć zaświadczenie ze szpitala potwierdzające okres hospitalizacji dziecka. Za czas odpowiadający temu urlopowi przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru.
Urlop rodzicielski
Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego rodzice mogą skorzystać z urlopu rodzicielskiego, który służy dalszej opiece nad dzieckiem. Jest to uprawnienie przysługujące łącznie obojgu rodzicom, co oznacza, że mogą oni dzielić się tym urlopem w dowolny sposób lub korzystać z niego równocześnie.
W przypadku urodzenia jednego dziecka urlop rodzicielski wynosi 41 tygodni, a przy porodzie mnogim 43 tygodnie. Ustawodawca wprowadził jednak zasadę, zgodnie z którą część urlopu ma charakter indywidualny – każdy z rodziców posiada wyłączne prawo do dziewięciu tygodni urlopu, których nie można przekazać drugiemu rodzicowi. Jeżeli jeden z rodziców nie wykorzysta tej części, przepada ona.
Urlop rodzicielski można wykorzystać jednorazowo lub w częściach, przy czym liczba części nie może przekroczyć pięciu. Może on być również łączony z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego urlopu, pod warunkiem że wymiar pracy nie przekracza połowy etatu. W takim przypadku okres urlopu ulega proporcjonalnemu wydłużeniu.
Za okres urlopu rodzicielskiego przysługuje zasiłek macierzyński. Co do zasady wynosi on 70% podstawy wymiaru. Istnieje jednak możliwość skorzystania z rozwiązania polegającego na wypłacie zasiłku w uśrednionej wysokości 81,5% za cały okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu i rodzicielskiemu, jeśli odpowiedni wniosek zostanie złożony w ciągu 21 dni po porodzie.
Urlop wychowawczy
Urlop wychowawczy jest rozwiązaniem przeznaczonym dla rodziców, którzy chcą poświęcić więcej czasu na osobistą opiekę nad dzieckiem. W przeciwieństwie do wcześniejszych urlopów ma on co do zasady charakter bezpłatny. Prawo do niego przysługuje pracownikowi, który pozostaje w zatrudnieniu przez co najmniej sześć miesięcy.
Łączny wymiar urlopu wychowawczego wynosi do 36 miesięcy i może być wykorzystany najpóźniej do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy sześć lat. Podobnie jak w przypadku urlopu rodzicielskiego, część urlopu jest zarezerwowana dla drugiego rodzica i nie może zostać przeniesiona.
Urlop wychowawczy można podzielić maksymalnie na pięć części. Przepisy dopuszczają także jednoczesne korzystanie z niego przez oboje rodziców. W trakcie urlopu pracownik może podejmować pracę, prowadzić działalność gospodarczą lub uczestniczyć w nauce, o ile nie uniemożliwia to sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.
Osoba korzystająca z urlopu wychowawczego jest objęta szczególną ochroną stosunku pracy. Co do zasady pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę od momentu złożenia wniosku o urlop do dnia jego zakończenia, z wyjątkiem sytuacji przewidzianych w przepisach, takich jak likwidacja pracodawcy.
Z urlopu wychowawczego można zrezygnować w każdym czasie za zgodą pracodawcy albo samodzielnie, po uprzednim poinformowaniu pracodawcy o planowanym powrocie do pracy co najmniej 30 dni wcześniej.